دبیرخانه هیات امنا و مشارکتهای اجتماعی

تاریخچه هیأت امناء
در شرایط حاضر نقش محوری دانشگاهها در تولید علم و توسعه کشور انکارناپذیر بوده، در چشم انداز بیست ساله نیز انتظارات بسیار گسترده-ای ازدانشگاهها وجود دارد. دانشگاهها مکلفند همسو با گسترش روز افزون علوم و فنون و تکنولوژی های جدید و پیشرفته در جهان و با توجه به نیاز کشور، نیروی انسانی متدین و متبحر،با نشاط وفعال، بالنده و متفکر با توجه به نیاز کشور تربیت کنند، علاوه بر آن به تولید علم و بویژه علم بومی همت گمارند. بنابراین اداره امور دانشگاهها بعنوان مغز متفکر جامعه باید قوانین و مقرراتی با ویژگیهای متفاوت از سایر دستگاهها داشته باشد. قانون تشکیل هیأت امناء به همین منظور در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده و تا حد زیادی اختیارات ویژه-ای به دانشگاهها ومؤسسات آموزش عالی و پژوهشی داده است. اما بدلیل نهادینه نشدن این تفکر درسایر دستگاهها مشکلاتی را جهت استفاده مطلوب از قانون مذکورفراهم آورده است.تصویب ماده 49 قانون برنامه پنجساله چهارم توسعه و ماده 20 قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه راه را برای اداره امور دانشگاه با ویژگیهای فوق هموارنموده است لیکن می بایست تلاش گسترده ای جهت عملیاتی شدن این ماده قانونی با حفظ رعایت سیاستها و قوانین وزارت متبوع صورت پذیرداز تأسیس اولین مؤسسه آموزش عالی در ایران حدود 107 سال و از تشکیل اولین هیأت امناء حدود 42 سال می گذرد. در زیر به تاریخچه هیأت امناء درقبل و بعد از انقلاب اسلامی پرداخته می شود

الف) هیئت امناء قبل از انقلاب اسلامی:
از سال 1340 یعنی قبل از تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی زمزمه های هیئت های امناء دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی به صورتها و ترکیبهای متفاوت و پراکنده به گوش می رسید. از جمله درسال 1339 در اساسنامه دانشگاه ملی سابق (شهید دکتر بهشتی)هیئت امناء بعنوان رکن اصلی دانشگاه به تصویب رسید. اما دانشگاه شیراز براساس قانون تأسیس دانشگاه مصوب سال(1342ه.ش) جزء اولین دانشگاههایی بود که دارای هیئت امناء گردید. سپس دانشگاه صنعتی شریف در سال 1344 هیئت امناء خود را تشکیل داد. سرانجام در سال 1346 دانشگاه تهران نیز دارای هیئت امناء گردید. در اسفند ماه 1350 قانون هیئت های امناء مؤسسات عالی علمی و دولتی از تصویب مجلسین وقت گذشت، که پایه و اساس آن، قانون تشکیل و اختیارات هیئت امناء دانشگاه تهران بود. طبق آن، هیئت های امناء دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی دولتی بارعایت قانون تأسیس وزارت علوم وآموزش عالی به صورت یکنواخت و هماهنگ تشکیل می گردید. اعضای هیئت امناء مرکب ازوزیر علوم و آموزش عالی یانماینده تام الاختیار وی، 8 نفر از شخصیت های محلی و کشوری که بتواند نقش مؤثری در توسعه مؤسسه مربوط داشته باشند، بودند. ضمناً در مؤسسات آموزش عالی خارج از پایتخت استاندار مربوط نیز عضویت داشت. در مؤسسات علمی وابسته به وزارتخانه ها و سازمان های دیگر وزیر یا مسئول مربوط علاوه بر وزیرعلوم به اقتضاء سمت خود ریاست و یا عضویت هیئت امناء را داشتند. رؤسای مؤسسات عالی علمی بدون حق رأی در جلسات شرکت داشتند. وزارت علوم و. آموزش عالی می توانست مقررات این قانون را در صورت اقتضاء در هریک ازمؤسسات عالی پژوهشی دولتی دیگر و یا مؤسسات عالی علمی دیگری که به نحوی از انحاء از کمک دولت استفاده می نمودند به اجرا بگذارد. براساس اصلاحیة قانون هیئت امناء مصوب سال 1350 که در مرداد ماه 1353 به تصویب رسید، وزارت علوم و آموزش عالی مکلف گردیدبرای هریک از دانشگاههای دولتی وغیردولتی و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی دولتی هیئت امنایی با ترکیب وزیرعلوم و آموزش عالی یانماینده تام الاختیار او ، وزیر، مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه یا نماینده تام الاختیار او ، دبیر شورای مرکزی دانشگا هها و مؤسسات آموزش عالی، چهار تن از شخصیتهای بصیر و مطلع که نقش مؤثری درتوسعه مؤسسه مربوطه داشته باشند، تشکیل دهد. در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی خارج از پایتخت استاندار و رئیس انجمن شهر مربوط نیز عضو هیئت امناءبودند.در مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی وابسته به سایر وزارتخانه ها ومؤسسات دولتی وزیر یا مسئول دولتی نیز به اقتضای سمت خود ریاست یا عضویت هیئت را داشتند. رؤسای دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی بدون حق رأی در جلسات شرکت داشتند.هیئت های امناء دانشگاهها بتدریج با ترکیب شرح وظیفه فوق ایجاد و شروع بکارنمودند.

ب) هیئت امناء بعد از انقلاب اسلامی
پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در کشور در اسفند سال 57 تمامی هیئت های امناء دانشگاهها به استناد لایحه قانونی مربوطه منحل گردید. لیکن برای جلوگیری از رکود ادارة امور دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی هیأتی مرکب از وزیر علوم و آموزش عالی، وزیر مشاور ورئیس سازمان برنامه و بودجه و وزیرطرحهای انقلاب تشکیل و تصمیم گیری در کلیه موارد فوق را بعهده گرفت. آن هیئت بعدها به هیئت سه نفره جانشین هیئت امناء معروف گشت که متشکل ازوزیر علوم و آموزش عالی و رئیس سازمان برنامه و بودجه یا نمایندگان تام الاختیار آنان و آقای دکتر یدالله سحابی (عضویت با نام) بود.هیئت سه نفره فوق الذکر از اسفند سال 57 تا پایان سال 69 طی سی ونه جلسه تلاش نمود تا درباره مسائل و مشکلات مالی، اداری، استخدامی وسازمانی دانشگاهها درچهارچوب قوانین و مقررات مربوطه تصمیم گیریهای لازم را بعمل آورند.هیئت سه نفره مزبور فعالیتهای خود را از طریق کمیته های کارشناسی اداری،مالی و بررسی و تجدید نظر و تدوین قوانین، آیین نامه استخدامی پیگیری وسازماندهی می کرد. با گسترش کمی آموزش عالی و تأسیس دانشگاهها و دانشکده های مختلف دراقصی نقاط کشور و همچنین افزایش شمار دانشجویان و توجه به پژوهش درسطوح بنیادی و کاربردی و توسعه ای و افزایش نیازها و خواسته ها و سایر عوامل موجب گردید اندیشه احیاء و شکل گیری مجدد هیئت امناء دانشگاهها با هدف اعطای استقلال بیشتر در سیاستگزاری و تصمیم گیری بروز نماید. مسئولان عالی رتبة وزارت فرهنگ و آموزش عالی برآن شدند تا قانون تشکیل هیئت های امناء دانشگاهها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی را تنظیم نمایند و نهایتاً درجلسات 181و183مورخ9و23/12/1367شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیدومقررگردید مواد 8و9و10آن طی لایحه-ای جهت تصویب به شورای اسلامی تقدیم گردد. لازم به ذکر است تا پایان سال 1369 به رغم تصویب قانون تشکیل هیئت های امناء مذکور در سال 1367 به موجب ماده 11 آن کماکان هیئت سه نفره جانشین هیئت امناء به فعالیت خود ادامه داد. در بهمن ماه سال 1369 قانون نحوه انجام امور مالی و معاملاتی دانشگاهها وموسسات آموزش عالی و تحقیقاتی به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که در تاریخ 26/10/1369شورای نگهبان آنرا تأیید نمود. متعاقب آن دانشگاههای وابسته به وزارت علوم ، تحقیقات و فنآوری و بهداشت، درمان وآموزش پزشکی به ایجاد هیئت های امناء دردانشگاهها و موسسات علمی و تحقیقاتی وابسته همت گماشتند در حال حاضر در دانشگاهها و موسسات آموزشی و پژوهشی وابسته به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی 51هیئت امناء شکل گرفته است. ضمناً برای دانشکده-های جدید که در سال 1392 و بعد از آن بودجه مستقل خواهند داشت نیز هیأت امناء استقرار خواهد یافت.خاطرنشان می سازد که دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله، دانشگاه شاهد، دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی ارتش، دانشگاه امام حسین(ع)، انستیتوپاستور ایران، موسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون ایران و موسسه سرم و واکسن سازی رازی نیز دارای هیئت امناءمی-باشند.نکته دارای حائز اهمیت آنکه با تصویب ماده 49 قانون برنامه پنجساله چهارم توسعه کشور از ابتدای سال 1384 دانشگاهها و موسسات آموزش عالی وپژوهشی دولتی صرفاً براساس آیین نامه ها ومقررات اداری، مالی، استخدامی وتشکیلات خاص، مصوبات هیئت های امناء مربوطه که به تایید وزرای علوم ،تحقیقات و فنآوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی حسب مورد می رسدبدون الزام به رعایت قانون محاسبات عمومی، قانون استخدام کشوری و سایرقوانین و مقررات عمومی اداری، مالی و استخدامی اداره شده که با تاکید این مهم در قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه "بند ب" ماده 20 " نقش هیات های امناء و استقلال دانشگاه ها پر رنگ تر گردیده است . ضمن آنکه اعتبارات این مؤسسات کمک تلقی شده و پس از پرداخت به هزینه قطعی منظور می گردد. این مواد قانونی برنامه ها که مصوب مجلس محترم شورای اسلامی می باشد می تواند بعنوان نقطه عطفی جهت افزایش کارایی هیئتهای امناء و استقلال دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی تلقی شود. مشروط برآنکه ساختار لازم جهت تحقق این ظرفیت قانونی در دانشگاهها و ستاد وزارتخانه های مرتبط ایجاد گردد. در همین راستا نیز در سال 1390 کلیه دانشگاهها و مؤسسات در ساختار خود واحدی ستادی در حوزه ریاست مؤسسه بنام دبیرخانه هیات امناء با تصویب هیات امنای خود و تایید وابلاغ وزارت بوجود آوردند تا به عنوان بازوی ارتباطی بین اعضای اصلی، مسئولین دانشگاه و وزارت متبوع بوده وهماهنگی-های لازم را برای پویایی هیات امناء و اجرایی شدن مصوبات بوجود آورند .